دوستان دختر رز توبه زمستوری کرد/ شد بر محتسب وکار زدستوری کرد
حافظ دراین بیت شراب را به دختری تشبیه کرده است که از خانه نشینی ومحجوبگی توبه کرده ونزد حاکم شرع می رود واز او اجازه ترک خانه نشینی می گیرد ومشغول به کار خود میشود درواقع حاکم شرع از دختررز استفاده یاسوءاستفاده میکند واز منافع آن بهره میگیرد
دختر رز استعاره مصرحه از شراب با تشابه پوشیدگی و پنهانی
محتسب کنایه از حاکم شرع و امیر مبارزالدین که حاکم دینی و سیاسی روزگار حافظ می بود
کارایهام دارد و کنایه از رواج فساد و فحشا است
در واژه های دختر رز و مستوری ایهام تضاد وجود دارد یعنی از یک طرف دختر در محجوبگی است و از طرفی شراب در خم پنهان است و همیشه مستور را در مقابل مست می آورند
واژه بر به معنی آغوش طنز دارد که حاکم شرع را فاسد تلقی می کند
آمد از پرده به مجلس عرقش پاک کنید / تا نگویند حریفان که چرا دوری کرد
دختر رز (شراب )از پرده حجاب خم به تازگی وبا شتاب بیرون آمده است وعرق از چهره اش پاک کنید تا از این پس همکاران محفل نگویند که چرا دختر رز از ما کناره میگیرد 0
پرده استعاره مصرحه از خم است به تشابه پناهندگی و ایهام دارد به معنی حجاب و پوشیدگی
حریفان کنایه از عاشقان یا میخوارگان است (حافظ میخوارگان را برتر و دانا تر از صوفیان می داند )
مژدگانی بده ای دل که دگر مطرب عشق/راه مستانه زد وچاره زه مخموری کرد
ای دل برای آوردن این خبر از تو مژدگانی میخواهم که بار دیگر رامشگر بزم محبت، نغمه ای از سر شوق ومستی نواخت وخماری مارا درمان کرد وشادی تازه ای به ما بخشید
راه مستانه کنایه از نغمه مستانه
نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود/آنچه با خرقه زاهد می انگوری کرد
اگر خرقه پارسایان به رنگ شراب آغشته شود باهفت بار شستن نه بلکه اگر آن در آتش بسوزانند پاک نمیشود درواقع با زبان کنایه خرقه صوفیان وزاهدان را آلوده به گناه میداند که با سوزانده آن هم پاک نخواهد شد 0(شاید سوزانده خرقه اشاره به خرقه سوزاندن زاهدان باشد ومیگوید حتی سوزاندن خرقه هم نمیتواند گناه آنها را بپوشاند )
غنچه گلبن وصلم ز نسیمش بشکفت/مرغ خوشخوان، طرب از برگ گل سوری کرد
نسیم مهربانی دوست غنچه نهال مرا شکفته کرد وپرنده خوشخوان ونغمه خوان (بلبل ) که به معشوق خود گل سرخ رسید وبه نشاط آمد
غنچه گلبن وصل اضافه تشبیهی و اضافه تشبیهی
گل سوری کنایه از گل سرخ
نقد محاکات (واقعیت )
این اشعار درمرحله اول دارای محاکات است زیرا شاعر واقعیت های جامعه زمان خود را در کلام ایهام صادقانه و طنزی ظریف بیان میکند تا روزگار نیرنگ و ریای جامعه خود را به تصویر بکشد و وبا اعتراض به حاکم شرع که خود را نهی کننده منکرات میداند ،اورا عامل ترویج فساد درجامعه می داند که خود سنت شکنی کرده واز ترویج آن هم ابائی ندارد واز طرفی هم خرقه پارسایان وزاهدان را آلوده به گناه میداند که خود را درپشت خرقه خود پنهان کرده اند ومیگوید (امیر مبارزالدین ) از دختررز استفاده کرده واورا ازپرده حجاب وعصمت(خم شراب )بیرون آورده ودختر رز هم با بیرون آمدن از خم شراب خود را درمجاس بزم وعیش رهامیکند ومردم دلبسته به دختر رز (بزم نشینان ) نیز از آمدن او به خود شادباش میگویند که محتسب دختر زر را از پس پرده خم بیرون آورده وخماری دوری از معشوق از سر آنها بدر کرده است
نقد کاربردی وتاثیری
1-اولین تاثیری که در ذهن خواننده ایجاد میکند از لحاظ هنرکلام و بازی با کلمات است که شاعر در به کاربردن ترکیباتی نظیر دختر رز ،پرده ،راه مستانه ،گلبن وصل،مرغ خوشخوان ،برگ گل سوری و واژهای مستوری وحریفان وتناسب آنها با معنای واقعی چنان از خودمهارت نشان میداند که خواننده را به وجد و سرور وا می دارد و ذهن خواننده را به خود مشغول میکند وخواننده را دعوت به تفکر در پی یافتن ایهام ومعنا واقعی آنهامی کند . مثلابرای نمونه
1-1تناسب دختر رز در معنای شراب که دختر در حجاب وپرده خانه است وشراب هم در پرده خم دور از چشم نامحرمان
1-2تناسب پرده به معنای خم در مصراع دوم
2 -از لحاظ اخلاقی است که شاعرآلوده شدن به گناه ونزدیک شدن به معصیت را برای هر انسانی حتی پارسایان را خطرناک میداند وپاک شدن از گناه را سخت از گناه نکردن میداند
2-1 – شاعر بدون هیچ گونه ترسی نسبت به بیان واقعیت های جامعه خود در قالب طنز وایهام اقدام کرده است که از لحاظ اخلاقی حائز اهمیت است که انسان هنر خود را تنها در راه سود جوئی نباید بکار ببردومیتواند در جهت آگاه سازی ومبارزه با فساد نیز استفاده کند
3-از لحاظ طنز است که دختر رز (شراب ) نز د محتسب (حاکم شرع) می رود واز ایشان برای آزادی خود درمیان محافل وبزم عاشقان پروانه ومجوز میگیرد که به عنوان طنز ادبی حائز اهمیت است چون تضاد میان گناه وحاکم شرع را به شیوه ماهرانه بیان کرده است
نقد بیانگرانه (ازلحاظ نویسنده )
دراینکه شاعر ازبیان این شعر چه هدفی داشته است باید گفت که یکی از دیدگاههای حافظ در اشعار خود بعد سیاسی است که واقعیت های جامعه خود را در کلام ایهام وطنز بیان میکند وهدف خود را نشان دادن چهره محتسب وامیر مبارزالدین وصوفیان وخرقه پوشان که خود را در پشت چهره ظاهری دین وخرقه خود مخفی نموده اند وبا سمبل قراردادن شراب وجاندار انگاشتن آن سعی در نشان دادن چهره ریاکاران ودغلبازان دوران خود داشته است
نقد عینی (از لحاظ اثر )
این شعر یک شعر درظاهر عاشقانه وودر باطن سیاسی است که شاعر آن را در ساختاری منسجم باآهنگی خوش و کلامی روشن وروان درقالب ترکیبات بدیع واندیشه هاومضامین نو و بازبان ایهام وطنز بیان کرده است ودارای صنعت تشخیص میباشد.
1-دختر رز استعاره از شراب ودارای صنعت تشخیص میباشد.
2-محتسب به معنی حاکم شرع وکنایه از امیر مبارزالدین
3-واژه برشاید کنایه از آغوش وسوء استفاده حاکم شرع باشد
4-وازه کار ایهام دار د به معنی توسعه فحشا
5-شراب ومستوری ایهام تضاد دارد
6-راه مستانه کنایه از نغمه مستانه
7-غنجه گلبن وصلم اضافه تشبیهی صریح است
8-گل سوری کنایه از گل سرخ
9-پرده در بیت دوم استعاره از خم شراب وایهام درمعنی حجاب وعفت
10-مرغ خوشخوان کنایه ازبلبل